صفحه اصلی > آرشیو معرفی شهرستان                                                                                              صفحه  1    2    3    4     5     6              

ـ منابع آب شهرستان مهاباد :

منابع آب شهرستان مهاباد را در سه بخش آبهاي سطحي (رودخانه‌ها) آبهاي زيرزميني (چشمه‌ها، قنوات و چاهها) و آبهاي راكد (سدها، تالابها و درياچه‌ها) بررسي مي‌نماييم.

 ـ آبهاي سطحي شهرستان مهاباد :

ـ رودخانه ها:

در شهرستان مهاباد يك رودخانه دائمي و پرآب بنام مهاباد  جريان دارد كه در حوزه آبريز درياچه اروميه بوده از ارتفاعات جنوبي حوزه و از دامنه‌هاي شمالي كوه ابراهيم جلال سرچشمه گرفته و در جهات شمال غربي و جنوب غربي شهرستان جاري است و از قسمت عليا از قعر دره‌هاي عميق مي‌گذرد كه طرفين سرشاخه‌هاي آن را كوههاي مرتفعي احاطه كرده است و در قسمت سفلي پس از گذشتن  از سد مخزني و سد انحرافي يوسف كند كه بر روي اين رودخانه احداث شده‌اند در بستر اصلي و كانال‌هاي مدرن ضمن آبياري نمودن اراضي دشت مهاباد در اراضي ساحلي شوره‌زار وارد درياچه اروميه مي‌گردد.

ـ رودخانه مهاباد :

رودخانه مهاباد از دو شاخه‌اصلي به نامهاي بيطاس و كوتر و يك شاخه كوچك به نام دهبكر تشكيل شده است. شاخه بيطاس از كوه مام سوار سرچشمه مي‌گيرد و پس از طي مسافتي وارد درياچه سد مهاباد مي‌شود. شاخه كوتر يا شاخه اصلي رودخانه مهاباد  از ارتفاعات (دامنه‌هاي شمالي كوه ابراهيم جلال) سرچشمه گرفته به سمت شمال جريان مي‌يابد و شاخه‌هاي فرعي متعددي دريافت نموده و به  نام رودخانه مهاباد وارد درياچه سد مهاباد مي‌شود. شاخه دهكبر يك سرشاخه كوچك رودخانه مهاباد  است كه از كوه سرمرگان در جنوب غرب درياچه سد مهاباد سرچشمه مي‌گيرد و به سمت شرق جريان يافته و پس از دريافت چند شاخه كوچك از سمت غرب وارد درياچه سد مهاباد مي‌شود. سد مهاباد كنترل‌كننده اصلي جريان سرشاخه‌هاي رودخانه مهاباد مي‌باشد و در جنوب شهر مهاباد واقع شده است. رودخانه پس از عبور از اين مسير در دشت مهاباد جريان يافته و از طريق كانالها اراضي زيركشت را آبياري  مي‌سازد. سپس در امتداد شمال و شمال غرب جريان يافته و پس از عبور از دارلك و خورخوره و گرد يعقوب و داش خانه وارد باتلاق‌هاي جنوبي درياچه اروميه مي‌شود. وسعت حوزه آبريز رودخانه مهاباد 618 كيلومتر مربع و در سال آبي 1378 و 1379 حداكثر دبي لحظه‌اي 24/68 مترمكعب در ثانيه و مجموع دبي سالانه 908/73 ميليون مترمكعب مي‌باشد.

 ـ آبهاي زيرزميني شهرستان مهاباد :

ـ چشمه هاي شهرستان مهاباد :

بعلت وجود ارتفاعات در اطراف دشت كه با دامنه‌هاي پرشيب و لايه‌هاي غيرقابل نفوذ به طرف دشت قرار دارند. بارشهاي جوي به سوي دره‌ها جريان يافته و چشمه‌هاي متعددي 12دهنه درحاشيه دشت بوجود مي‌آورند. از چشمه‌هاي معدني مهاباد مي‌توان چشمه معدني مهاباد كه در مغرب مهاباد واقع شده است را نام برد.

 ـ قنوات شهرستان مهاباد :

در شهرستان مهاباد در سال 1371 تعداد 16 رشته قنات موجود بوده ولي در سال آبي 1378 ـ 1379 تعداد 2 رشته قنات با دبي تخليه سالانه 019/0 اعلام گرديده است كه اكثر چشمه ها متروكه و خشك شده اند و ديگر مورد بهره برداري قرار نمي گيرند .

 ـ چاههاي شهرستان مهاباد :

تعداد كل چاههاي شهرستان مهاباد در سال آبي 1378 ـ 1379 تعداد 780 حلقه چاه موجود است از اين تعداد 69 حلقه چاه عميق و711 حلقه چاه نيمه عميق مي‌باشد كه به‌ترتيب با آبدهي سالانه 034/6 و  459/31 ميليون متر مكعب و مجموع آبدهي سالانه 493/37 مي‌باشد.

 ـ آبهاي راكد شهرستان مهاباد :

آبهاي راكد شهرستان مهاباد را در سه بخش سدها، تالابها و درياچه‌ها مورد بررسي قرار مي‌دهيم.

 ـ سدهاي شهرستان مهاباد :

ـ سد مهاباد :

سد مخزني مهاباد تقريباً در1كيلومتري جنوب غربي شهر مهاباد قرارگرفته است. اين سد داراي700متر طول تاج بوده و ارتفاع آن 5/46 متر مي‌باشد. درياچه پشت اين سد 360 هكتار وسعت دارد و برروي رودخانه مهاباد بسته شده است.

نمايي از درياچه و جزيرة سد مهاباد

نمايي از سد مخزني مهاباد 

  ـ تالاب هاي شهرستان مهاباد :

ـ تالاب بين المللي قپي بابا علي :

اين تالاب به وسعت 1000هكتار در سمت چپ جاده مهاباد ـ مياندوآب و در نزديكي روستايي به همين نام واقع است و از تالابهاي مهم منطقه بوده ولي متأسفانه به لحاظ پديده خشكسالي در چند سال اخير آب آن بطور كلي خشك گرديده است و در صورت بارندگي و بالا آمدن سطح آبهاي زيرزميني دوباره اين تالاب احياء مي‌گردد. اخيراً توسط حفاظت محيط زيست اقداماتي صورت گرفته تا از آب سيمينه‌رود از مسير قيزقلعه پاييني تلخاب به اين تالاب هدايت شود تا انشاءالله در آينده نزديك شاهد احياي اين تالاب ارزشمند باشيم.

ـ سد انحرافي يوسف كند :

ـ محل و موقعيت :

مختصات جغرافيايي اين سد انحرافي عبارت است َ46 و ْ36 عرض شمالي و َ43 و ْ45 طول شرقي كه از لحاظ تقسيمات كشوري جزء محدوده شهرستان مهاباد محسوب مي‌شود و ارتفاع آن از سطح دريا 1340 متر است.

ـ راه دسترسي :

سد انحرافي يوسف كند در 5 كيلومتري مهاباد و در كنار جاده آسفالته اروميه ـ مهاباد واقع شده است و هنگاميكه از مهاباد 5 كيلومتر بطرف اروميه جلو برويم سد انحرافي را در سمت راست خود مشاهده خواهيم كرد.

نمايي از سد انحرافي يوسف كند در مهاباد     

ـ مساحت و محدوده :

سد يوسف كند از شمال به زمينهاي پوشيده از درختان بيد منتهي مي‌شود. پشت درختان بيد بطرف خشكي، باغات ميوه قرار دارند. در سمت غرب تالاب جاده اروميه ـ مهاباد قرار دارد. در شرق و جنوب تالاب درختان بيد رشد كرده‌اند كه پشت آنها چمنزار و يا باغات ميوه قرار دارند.

لازم به توضيح است كه به مرورزمان و با ته‌نشين شدن لجن و مواد زائد موجود در فاضلابهاي ورودي در بستر سد و وجود پوشش گياهي مناسب جهت لانه‌گذاري پرندگان اين منبع آبي مصنوعي بصورت يك تالاب درآمده است. عمق متوسط اين سد 194 سانتي متر،  و حداكثر عمق 180 سانتي متر است.

ـ هيدرولوژي :

مشخصات سد انحرافي يوسف كند بشرح زير است :

نوع سد                                      خاكي با سرريزبتني

طول تاج                                    443 متر

ارتفاع در قسمت بتني                  5/4 متر

حجم كلي سد انحرافي                200000/1 مترمكعب

دريچه آبگير اصلي                      2 عدد با ظرفيت تخليه 6/8 مترمكعب در ثانيه

تعداد درب تخليه                         1 عدد با ظرفيت 10 متر مكعب در ثانيه

سال شروع ساخت                       1346

سال پايان ساخت                        1349

لازم به توضيح است كه دبي متوسط رودخانه مهاباد قبل از ورود به پشت سد اصلي مخزني مهاباد 54/10 مترمكعب در ثانيه است و حجم كلي آب ساليانه رودخانه 333 ميليون مترمكعب است.

 ـ حوزه آبخيز سد يوسف كند :

سد يوسف كند سد انحرافي است كه براي تكميل سد اصلي مهاباد احداث شده و چون منشاء تأمين آب سد انحرافي يوسف كند در اصل از حوزه آبخيز سد اصلي مهاباد است، لذا اطلاعات زير كه مرتبط با حوزه آبخيز سد مهاباد و همچنين سد انحرافي يوسف كند است ارائه  مي‌گردد :

رودخانه مهاباد كه سد بر روي آن احداث شده، از بهم پيوستن دوشاخه كوتر و بيطاس تشكيل مي‌گردد. مساحت آبخيز رودخانه كوتر53700 هكتار و مساحت حوزه آبخيز رودخانه بيطاس 27900 هكتار برآورد شده است. مجموعه مساحت حوزه آبخيز حدود 2 درصد مساحت كل استان آذربايجان غربي را شامل مي‌شود.

ـ وضعيت فيزيكي حوزه آبخيز :

همانطوريكه ذكر شد، شكل منطقه آبخيز (حوزه آبخيز) تقريباً بيضي بوده كه قطر بزرگ آن در جهت شمال ـ جنوب به طول 45 كيلومتر و قطر كوچك آن در جهت شرق ـ غرب به طول 32 كيلومتر مي‌باشد كه حدود مشترك آن با حوزه‌هاي مجاور به قرار زير است:

1ـ با حوزه آبريز رودخانه زاب كوچك                                                                 60 كيلومتر

2ـ با حوزه آبريز رودخانه سيمينه رود                                                                    5/42 كيلومتر

3ـ با حوزه آبريز رودخانه دشت مهاباد                                                                   5/27 كيلومتر

4ـ با حوزه آبريز رودخانه گدار چاي                                                                     12 كيلومتر

از نظر توپوگرافي حوزه آبخيز سد مهاباد، از كوههاي منظم تشكيل شده است و به تدريج كه به طرف جنوب و جنوب غربي مي‌رويم سلسله جبال مرتع‌تر مي‌شود. شيب متوسط منطقه 33 % مي‌باشد كه اين امر امكان فعاليت در حوزه را راحت مي‌كند.

 ـ وضعيت زمين شناسي حوزه آبخيز :

اكثر تشكيلات حوزه از سيلهاي دوره كرتاسه زيرين تشكيل يافته ولي در غرب منطقه آهكهاي سياه رنگ كرتاسه بالايي نيز مشاهده مي‌گردد و اين حالت كه ساختمان طبقات زيرين داراي سنگهاي نفوذ پذير (آهكهاي سياهرنگ) مي‌باشد، در غرب حوزه باعث وجود چشمه شده است، به طوريكه 5/4 آب پشت سد از شاخه غربي تأمين مي‌شود. هر چند كه ميزان نزولات آسماني نيز در غرب منطقه بيشتر از شاخه شرقي است ولي عامل نفوذپذيري و عدم تبخير شديد نيز از عوامل مؤثر در آبدهي شاخه به شمار مي‌آيد.

شيلهاي موجود درحوزه اكثراً به علت ناخالصي‌هاي ميكايي يا آهكي يا ماسه‌اي به صورت ورقه‌هاي نازك تا ضخيم از يكديگر جدا مي‌گردندكه اين عوامل ممكن است در اثر تغييرات رطوبت، درجه حرارت يا حركات كوهزايي و يا وجود سيل به وجود بيايد. البته تجزيه هيدروژنال آنها در اثر عوامل تخريب به فرسايش آنها كمك مي‌نمايد. دنيزه‌شدن شيلهاي مزبور سبب پيدايش شيلهاي متافيزيك (تالك شيست) گردد. البته بايد توجه داشت كه تخريب آنها از خود شيلها سريع‌تر مي‌باشد بنابراين، وجود تشكيلات شيلي در فرسايش قسمت اعظمي از اين حوزه مخصوصاً حوزه بيطاس نقش مهمي را ايفا مي‌نمايد.

با مطالعات انجام گرفته در منطقه معلوم گرديد كه عوامل فرسايش و تخريب در حوزه فرعي بيطاس بطرق مختلف زير فعاليت نموده و رسوبات زيادي را به درياچه سد وارد مي‌نمايند.

1ـ تخريب شيلها اغلب باعث پيدايش خاكهاي عميقي در اكثر مناطق بالاخص بين دره‌ها شده كه شخم آنها مخصوصاً در دامنه‌هاي پرشيب و تا حدودي در جهت شيب، به تخريب و فرسايش كمك بيشتري نموده و باعث حمل رسوبات مخصوصاً رسوبات معلق مي‌گردد. خاكهاي مزبور چون بيشتر از نوع رس مي‌باشد (كائولينيت، ايليت، مونت موريونيت) كه در نتيجه جذب آب و تورم آنها در قسمت زير باعث لغزش گرديده كه در دره‌ها مشاهده مي‌شود. بنابراين كاني رس بطريقي كه در فوق اشاره گرديد، قسمت قابل توجهي ازرسوبات وارد به درياچه سد را تشكيل مي‌دهد.

2ـ در پاره‌اي از دره‌ها به عنوان مثال دره خره‌جو، بسمت راست حوزه يعني حوزه بيطاس قبل از آبادي بيطاس با مساحت حدود 77/43 كيلومترمربع تشكيلات شيلي كمتر تخريب شده و طبقه مقاوم به خوبي واضح است. در چنين حالتي تراكم پوشش گياهي كمتر بوده و اولين بارندگي و احتمالاً اولين سيل رسوبات زيادي مخصوصاً بصورت رسوبات درشت به درياچه سد وارد مي‌نمايد. البته دره‌هاي دهبكر و جانداران در حوزه كوتر (سمت غربي حوزه آبخيز) در قسمتهايي كه پوشش كم داشته و شرايطي نظير آنچه كه شرح داده شد، دارا مي‌باشند، فرسايش زيادي داشته و رسوبات انبوهي به درياچه سد حمل مي‌نمايند. ولي به طور كلي پوشش گياهي در اكثر نقاط اين حوزه بهتر از بيطاس بوده و تخريب و فرسايش رسوبات آهكي از تشكيلات شيلي كمتر است. البته ارتفاعات آهكي تند با توجه به تغييرات درجه حرارت در شب و روز انباشتگي آب به صورت يخ و ذوب آنها با توجه به شرايط توپوگرافي كه دارند سبب تخريب و فرسايش و حمل مواد درشت شده و به شكل قلوه سنگهاي كوچك و بزرگ مدورو بيضوي به درياچه سد وارد مي‌گردند. در ارتفاعات آهكي دره حسن چپ و شيخان از حوزه فرعي حوزه كوتر نيز عمل تخريب و فرسايش و رسوبگذاري، نظير آنچه كه در فوق اشاره شد مي‌باشد. براي تشريح بيشتر، حوزه آبخيز را از نظر زمين‌شناسي و طبقات تحت‌الارضي به قسمتهاي زير بخش مي‌كنيم:

 همانطوريكه از ارقام فوق پيداست، بيش از 3/2 حوزه آبخيز داراي تشكيلات شيلي است ولي از نظر پراكنش تشكيلات شيل بيش از90 درصد حوزه بيطاس را پوشانده است، در صورتيكه در حوزه كوتر سطح قابل ملاحظه‌اي را تشكيلات آهك دولوميتي مي‌پوشانند و سطح نسبي تشكيلات شيلي در اين حوزه خيلي پايين‌تر از حوزه بيطاس مي‌باشد. به طور كلي سن زمين‌شناسي رسوبات از دوران دوم تا دوران چهارم گسترش يافته و هر چند كه سنگهاي داخل حوزه محدود است ولي تغييرات تدريجي و حركات كوهزايي تنوع كافي را از نظر سنگ‌شناسي ايجاد مي‌نمايد. مثلاً اكثر رسوبات حوزه را آهك و شيل تشكيل مي‌دهد ولي بين آنها مي‌توان آهكهاي مارني،  آهكهاي دولوميتي، ماسه سنگ رس و ماسه سنگ آهكي را نام برد و در بعضي جاها شيل‌ها در اثر دگرگوني تبديل به شيست با جلاي چرب شده‌اند.

ـ وضعيت ژئومورفولوژي حوزه آبخيز :

به طور كلي در منطقه از نظر ژئومورفولوژي، پنج واحد قابل تشخيص مي‌باشد:

منطقه كوهستاني

منطقه كوهپايه

تپه‌هاي مارني

سردشتها (گلاسي)

آبرفتها

البته تپه‌هاي مارني در سطح خيلي كم بوده و قابل اغماض مي‌باشد.

صفحه  1    2    3    4     5     6